Gdzie dokładnie powstają największe koszty energii w przedsiębiorstwie i od czego zacząć ich ograniczanie? Audyt energetyczny przedsiębiorstwa wymaga czegoś więcej niż przejrzenia jednej faktury. Przede wszystkim potrzebna jest analiza zużycia, taryf, mocy umownej, procesów technologicznych, budynków oraz pracy urządzeń. W efekcie audyt porządkuje te informacje. Następnie pomaga przełożyć je na decyzje operacyjne i inwestycyjne.
W tym artykule pokazujemy, jak przygotować firmę do audytu oraz jakie dane zgromadzić. Wyjaśniamy również, jak oceniać rekomendacje, kto podlega obowiązkowi audytowemu i jaką rolę może odgrywać ISO 50001. Najważniejsza zasada jest praktyczna: najpierw diagnoza i działania o małych nakładach. Później warto ocenić inwestycje pod względem ekonomicznym i technicznym.
Dlaczego audyt energetyczny przedsiębiorstwa warto traktować biznesowo
Audyt energetyczny przedsiębiorstwa nie powinien kończyć się na formalnym raporcie. Jego wartość polega na wskazaniu, gdzie, kiedy i dlaczego firma zużywa energię. Ponadto pokazuje, które elementy rachunków najmocniej wpływają na koszty. Analiza obejmuje całą organizację, w tym budynki, procesy technologiczne i transport. Dzięki temu można postrzegać energię nie tylko jako koszt stały, lecz także jako obszar optymalizacji działalności.
Wysokie i zmienne ceny energii zwiększają znaczenie decyzji dotyczących harmonogramów pracy, taryf oraz mocy umownej. Ważny jest również sposób zakupu energii. Dwa przedsiębiorstwa o podobnym rocznym zużyciu mogą mieć zupełnie inne profile poboru i źródła kosztów. Dlatego nie ma jednego rozwiązania odpowiedniego dla każdej firmy. Rekomendacje muszą wynikać z danych oraz warunków technicznych.
Audyt może wskazać szybkie działania organizacyjne oraz projekty wymagające nakładów. Do pierwszej grupy należą między innymi analiza faktur, ograniczenie niepotrzebnych szczytów poboru i korekta mocy umownej. Dodatkowo warto lepiej zarządzać czasem pracy urządzeń. Dopiero po takiej diagnozie należy oceniać modernizację instalacji, odzysk ciepła, fotowoltaikę, pompy ciepła, magazynowanie energii i inne rozwiązania techniczne.
W ramach usług EnMS Polska w zakresie efektywności energetycznej wykonujemy audyty energetyczne przedsiębiorstw zgodnie z normą PN-EN 16247. Traktujemy je jako podstawę ustalenia kolejności działań. Nie są więc odrębnym dokumentem oderwanym od decyzji zarządczych.
Kiedy firma musi wykonać audyt energetyczny
Obowiązek cyklicznego audytu energetycznego dotyczy dużych przedsiębiorstw. Wskazywane kryteria obejmują przedsiębiorcę zatrudniającego co najmniej 250 osób. Dodatkowo jego roczny obrót netto musi przekraczać równowartość 50 milionów euro lub suma bilansowa musi przekraczać równowartość 43 milionów euro. Obowiązek audytu ponawia się co 4 lata. Z tego obowiązku wyłączono mikroprzedsiębiorcę, małego lub średniego przedsiębiorcę.
W obszarze przepisów unijnych wskazywany jest również kierunek oparty na średnim zużyciu energii z ostatnich trzech lat. Dyrektywa EED 2023/1791 odnosi obowiązek audytu do średniego zużycia wyższego niż 10 TJ, czyli 2 778 MWh. Wyjątek dotyczy podmiotów mających wymagany system zarządzania energią. Z kolei dla przedsiębiorstw, które przekroczą 85 TJ, czyli 23 611 MWh, dyrektywa przewiduje obowiązek wdrożenia systemów zarządzania energią, takich jak ISO 50001.
Przepisy i sposób ich stosowania mogą się zmieniać. Dlatego przed decyzją organizacyjną należy potwierdzić aktualny stan prawny oraz kwalifikację firmy. Właściwym miejscem jest oficjalny tekst ustawy o efektywności energetycznej oraz inne źródła dotyczące danego obowiązku. Nie warto zakładać, że sam status MŚP, certyfikat albo określony poziom zużycia automatycznie rozstrzyga sprawę. Konieczna jest analiza aktualnych warunków.
ISO 50001 może być, pod określonymi warunkami, alternatywą dla obowiązku audytowego. Nie oznacza to jednak, że każdy certyfikat automatycznie zwalnia przedsiębiorstwo z audytu. W takim przypadku trzeba sprawdzić, czy system spełnia wymagania odnoszące się do konkretnej firmy i aktualnych przepisów.
Jak przygotować dane do audytu energetycznego przedsiębiorstwa
Najlepszy audyt zaczyna się przed wizytą audytora. W pierwszej kolejności warto wyznaczyć osobę koordynującą zbieranie informacji. Następnie należy ustalić, kto odpowiada za finanse, utrzymanie ruchu, budynki, produkcję oraz zakupy energii. Dzięki temu dane nie pozostają rozproszone między działami. Audytor otrzymuje wtedy opis działania przedsiębiorstwa, a nie tylko zestaw faktur.
Podstawowy pakiet powinien obejmować faktury za energię i paliwa oraz dane o zużyciu. Warto dołączyć odczyty godzinowo-dobowe, jeśli są dostępne. Potrzebne są także informacje o taryfach, mocach, opłatach i warunkach umów. W przypadku energii elektrycznej szczególne znaczenie mają profile zużycia, maksymalne pobory i szczyty zapotrzebowania. Ponadto należy uwzględnić rozkład pracy urządzeń w ciągu doby oraz tygodnia.
- dane o budynkach, ich powierzchni, sposobie użytkowania i systemach technicznych,
- opis procesów technologicznych oraz godzin pracy zmianowej,
- listę głównych urządzeń, napędów, instalacji i źródeł ciepła,
- informacje o mocy umownej, taryfach, energii biernej i opłacie mocowej,
- plany modernizacji, przeglądy, wcześniejsze analizy i dane pomiarowe,
- informacje o transporcie oraz paliwach wykorzystywanych w działalności.
Nie każdą lukę w dokumentacji trzeba uzupełniać szacunkami. Jeżeli profil poboru jest niepełny albo dane z faktur nie pokazują zachowania konkretnego układu, pomocne mogą być pomiary zużycia energii. Ich zakres powinien wynikać z pytania, na które firma chce odpowiedzieć. Może ono dotyczyć na przykład strat w sprężonym powietrzu, nierównomiernego obciążenia napędów lub nieuzasadnionych szczytów poboru.
Jak znaleźć największe składniki rachunku firmy
Pierwszym krokiem analizy jest rozłożenie faktury na elementy. Sama cena jednostkowa energii nie pokazuje całkowitego kosztu. Znaczenie mogą mieć opłaty związane z dystrybucją, mocą umowną, przekroczeniami, energią bierną oraz opłatą mocową. Warto zestawić te pozycje z rzeczywistym profilem pracy zakładu. Dzięki temu można sprawdzić, czy warunki rozliczeń odpowiadają sposobowi funkcjonowania firmy.
Moc umowna określa poziom mocy uzgodniony z dostawcą lub operatorem systemu. Jeżeli jest zbyt wysoka względem rzeczywistego zapotrzebowania, przedsiębiorstwo może ponosić niepotrzebne koszty. Jeżeli natomiast jest zbyt niska, ryzykiem są przekroczenia i ograniczenia operacyjne. Ocena wymaga porównania danych z faktur z profilem godzinowym oraz planowanymi zmianami w produkcji.
Energia bierna nie wykonuje użytecznej pracy w taki sam sposób jak energia czynna. Mimo to jej pobór może wpływać na rozliczenia. W przedsiębiorstwach wyposażonych w silniki, transformatory i inne odbiorniki indukcyjne warto sprawdzić opłaty za energię bierną. Ponadto należy ocenić, czy układ kompensacji działa poprawnie. Sama instalacja kompensacyjna nie powinna być rekomendowana bez pomiarów i oceny warunków pracy.
Opłata mocowa oraz szczyty poboru wymagają spojrzenia na dobowe i tygodniowe profile zużycia. Krótkotrwałe uruchomienie wielu odbiorników jednocześnie może zwiększać koszty. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy roczne zużycie nie jest wyjątkowo wysokie. Audyt powinien wskazać, które urządzenia tworzą szczyt. Następnie należy sprawdzić, czy można zmienić ich harmonogram oraz jaki będzie wpływ tej zmiany na produkcję i bezpieczeństwo procesu.
Na koniec warto sporządzić prostą listę największych źródeł kosztów. Przy każdej pozycji należy zapisać wartość kosztu, przyczynę i możliwość zmiany. Ponadto trzeba wskazać wymagane dane oraz osobę odpowiedzialną. Taka lista ułatwia przejście od diagnozy do planu działania.
„Największe koszty energii często nie wynikają z samej ceny za MWh, lecz z niedopasowanej mocy umownej, szczytów poboru i opłat dodatkowych. Dlatego audyt powinien zaczynać się od profilu pracy firmy, nie od pojedynczej faktury.”
– Marek Amrozy, EnMS Polska
Kompensacja mocy biernej
Zrealizowaliśmy kompensację mocy biernej dla przedsiębiorstwa z sektora motoryzacyjnego – wyeliminowaliśmy opłaty za energię bierną przekraczające 110 000 PLN rocznie. Dzięki temu inwestycja zwróciła się poniżej 0,5 roku, co znacząco poprawiło przewidywalność rachunków.
Od szybkiej optymalizacji do inwestycji w efektywność
Kolejność wdrażania działań powinna wynikać z relacji między potencjalnym efektem, nakładami, ryzykiem i wpływem na działalność. Najpierw warto analizować rozwiązania, które nie wymagają dużych inwestycji. Należą do nich zmiana modelu rozliczeń, optymalizacja mocy umownej i opłat oraz ograniczenie zbędnych szczytów. Dodatkowo można dopasować pracę urządzeń do rzeczywistego zapotrzebowania.
Niektóre działania organizacyjne wymagają jednak uzgodnień z produkcją, utrzymaniem ruchu i działem finansowym. Zmiana harmonogramu pracy może obniżyć szczyt poboru, ale jednocześnie wpłynąć na wydajność, jakość lub logistykę. Dlatego rekomendację należy oceniać nie tylko przez przewidywane oszczędności. Równie ważne są ryzyko operacyjne i możliwość monitorowania efektu.
W kolejnym kroku można rozważyć modernizację urządzeń, automatykę oraz zarządzanie funkcjami budynku. Warto przeanalizować także oświetlenie, optymalizację procesów, odzysk ciepła i termomodernizację. Każdy z tych obszarów powinien być powiązany z konkretnym źródłem zużycia i poparty danymi. W przypadku dużych projektów potrzebne są dodatkowo informacje o stanie technicznym, warunkach przyłączenia, dostępnej przestrzeni i sposobie wykorzystania energii.
Fotowoltaika, pompy ciepła, kogeneracja, magazyn energii lub kompleksowa modernizacja infrastruktury nie są automatycznie opłacalne. Ich ocena zależy od profilu zużycia, warunków technicznych, kosztu energii, możliwości wykorzystania produkcji na miejscu, nakładów i ryzyka. Nie należy więc zaczynać od nazwy technologii. Najpierw trzeba określić problem, który inwestycja ma rozwiązać. Następnie należy policzyć jej ekonomiczne uzasadnienie.
Jeżeli przedsiębiorstwo planuje finansowanie inwestycji, audyt może stanowić podstawę przygotowania dokumentacji. Program FENX dotyczący efektywności energetycznej wskazano jako pożyczkę 0% z umorzeniem do 49% dla dużych i średnich przedsiębiorstw na inwestycje energooszczędne. Warunki naboru należy potwierdzić przed złożeniem wniosku. W wybranych przypadkach można także sprawdzić program ELENA. Wskazywano w nim dofinansowanie usług doradczych nawet do 90% dla podmiotów z Polski Wschodniej. Dostępność i kryteria wymagają odrębnej weryfikacji.
Jak audyt wspiera zakup energii w firmie
Audyt energetyczny przedsiębiorstwa pomaga również ocenić strategię zakupu energii. Nie istnieje jeden model właściwy dla wszystkich przedsiębiorstw. Firma o stabilnym profilu zużycia, zakład o sezonowej produkcji i organizacja o dużej zmienności poboru mają inną tolerancję ryzyka. Ponadto dysponują innymi możliwościami reagowania na ceny.
W zależności od profilu można analizować między innymi ceny stałe, zakupy na rynku dnia następnego oraz kontrakty miesięczne lub kwartalne. Kolejne możliwości obejmują modele transzowe, mieszane i elastyczne. Każde rozwiązanie wiąże się z innym sposobem zarządzania budżetem i ryzykiem cenowym. Przed wyborem modelu warto określić, jak firma planuje produkcję. Następnie trzeba ocenić, jak szybko może zmieniać pobór i jaką zmienność kosztów zaakceptuje.
Rozłożenie zakupów w czasie może ograniczyć ryzyko uzależnienia całego budżetu od jednego momentu rynkowego. Nie jest to jednak uniwersalna recepta ani obietnica niższej ceny. Decyzja powinna uwzględniać politykę finansową, profil poboru, wymagania kontraktowe i zdolność przedsiębiorstwa do monitorowania rynku.
Ważne jest także połączenie strategii zakupowej z działaniami efektywnościowymi. Redukcja szczytów, poprawa harmonogramów i ograniczenie strat zmieniają profil zapotrzebowania. W efekcie mogą wpływać na ocenę poszczególnych modeli zakupu. Z tego powodu analiza energii nie powinna być prowadzona wyłącznie przez dział zakupów. Potrzebny jest również udział osób odpowiedzialnych za procesy i utrzymanie ruchu.
Po wdrożeniu działań potrzebne jest regularne monitorowanie zużycia i kosztów. W większych organizacjach system zarządzania energią ISO 50001 może pomóc uporządkować odpowiedzialności, cele i obserwację efektów. Nie jest on elementem każdego audytu. Może jednak stać się kolejnym krokiem dla firm, które chcą trwale rozwijać zarządzanie energią.
Jak EnMS Polska może pomóc w audycie firmy
W EnMS Polska od 2010 roku wspieramy przedsiębiorstwa w analizie efektywności energetycznej i przygotowaniu działań dopasowanych do ich profilu. Zakres współpracy oraz dane potrzebne do oceny budynków, procesów, urządzeń i kosztów energii zależą od specyfiki przedsiębiorstwa. W efekcie audyt może wyglądać inaczej w zakładzie produkcyjnym, obiekcie usługowym i organizacji o rozproszonej infrastrukturze.
Wykonujemy audyty energetyczne przedsiębiorstw zgodnie z PN-EN 16247. Analizujemy dostępne informacje o zużyciu, faktury, profile poboru, warunki rozliczeń i sposób działania kluczowych obszarów. Jeżeli sama dokumentacja nie odpowiada na ważne pytanie, można rozważyć dodatkowe pomiary. Możliwe jest także pogłębienie analizy w konkretnym systemie, na przykład sprężonego powietrza, oświetlenia, napędów albo elektroenergetyki.
Rekomendacje mogą być uporządkowane według znaczenia, nakładów, możliwych oszczędności, ryzyka i warunków wdrożenia. Nie ograniczamy się do wskazania technologii. Warto rozdzielić działania organizacyjne, rozliczeniowe, techniczne i inwestycyjne. Dzięki temu łatwiej ustalić kolejność decyzji.
W razie potrzeby kolejnym etapem może być wsparcie we wdrożeniu rozwiązań. Możliwa jest również analiza techniczna wybranego obszaru albo uporządkowanie zarządzania energią w kierunku ISO 50001. Zakres należy dopasować do potrzeb przedsiębiorstwa. Nie warto z góry przyjmować jednego modelu współpracy.
Praktyczne wnioski dla przedsiębiorstwa
- Wyznacz osobę odpowiedzialną za zebranie danych. Połącz informacje z finansów, produkcji, utrzymania ruchu oraz zarządzania budynkami.
- Zgromadź faktury, profile godzinowo-dobowe i dane o taryfach oraz mocy umownej. Uwzględnij również energię bierną, opłatę mocową i szczyty poboru.
- Opisz budynki, procesy, urządzenia, harmonogramy pracy oraz transport. Bez tego sama analiza faktur może nie wyjaśnić przyczyn kosztów.
- Sporządź listę największych składników rachunku. Następnie przypisz do nich możliwe działania oraz osoby odpowiedzialne za dalszą analizę.
- Najpierw oceń działania o małych nakładach, takie jak zmiana rozliczeń, ograniczenie szczytów i optymalizacja mocy umownej.
- Inwestycje w modernizację, OZE, pompy ciepła, magazyny lub odzysk ciepła oceniaj na podstawie profilu zużycia, warunków technicznych, kosztów, ryzyka i przewidywanego efektu.
- Po wdrożeniu monitoruj zużycie i koszty. Jeżeli firma potrzebuje stałego systemu zarządzania energią, przeanalizuj zasadność ISO 50001.
Podsumowanie audytu energetycznego przedsiębiorstwa
Audyt energetyczny przedsiębiorstwa pozwala połączyć dane o zużyciu z realnym sposobem działania firmy. Obejmuje budynki, procesy i transport. Jego celem powinno być ustalenie mapy działań, od analizy faktur, taryf, mocy umownej i szczytów poboru po uzasadnione inwestycje oraz monitoring efektów.
Przedsiębiorstwa objęte obowiązkiem powinny potwierdzić aktualne kryteria i wyjątki w oficjalnym źródle przepisów. Pozostałe firmy również mogą wykorzystać audyt jako narzędzie redukcji kosztów i poprawy efektywności energetycznej. Skonsultuj zakres audytu z EnMS Polska albo zamów audyt dopasowany do profilu przedsiębiorstwa. Dzięki temu ustalisz, jakie dane przygotować i od których obszarów rozpocząć analizę.
Marek Amrozy jest ekspertem EnMS Polska oraz dyrektorem odpowiedzialnym za rozwój projektów w obszarze efektywności energetycznej. Posiada ponad 20 lat doświadczenia zdobyte m.in. w Narodowej Agencji Poszanowania Energii, gdzie odpowiadał za realizację i koordynację audytów energetycznych oraz projektów poprawy efektywności energetycznej w przedsiębiorstwach i sektorze publicznym.
Jest autorem lub współautorem ponad 500 audytów energetycznych obejmujących budynki, instalacje przemysłowe, systemy ciepłownicze oraz odnawialne źródła energii. Brał udział w projektach międzynarodowych wspierających przedsiębiorstwa w poprawie efektywności energetycznej.
Specjalizuje się w praktycznym wdrażaniu systemów zarządzania energią ISO 50001, analizie zużycia energii oraz identyfikacji potencjału oszczędności w przedsiębiorstwach. Jest także prelegentem i uczestnikiem branżowych wydarzeń dotyczących transformacji energetycznej i zarządzania energią.
